Komeet van Halley mogelijk verkeerd genoemd, monnik uit 11e eeuw eerste

Nieuw onderzoek daagt eeuwenoude naamgeving uit

Baanbrekend onderzoek van een Nederlandse sterrenkundige en een Britse historicus suggereert dat de komeet van Halley, een van de bekendste hemellichamen in de menselijke geschiedenis, mogelijk al eeuwen verkeerd genoemd wordt. Volgens hun bevindingen herkende een 11e-eeuwse Engelse monnik genaamd Eilmer van Malmesbury de 76-jarige terugkeercyclus van de komeet lang voor de 17e-eeuwse berekeningen van Edmund Halley.

Het vijfjarige onderzoek

Sterrenkundige Simon Portegies Zwart van de Universiteit Leiden en historicus Michael Lewis besteedden vijf jaar aan het onderzoeken van middeleeuwse manuscripten en historische bronnen. Hun onderzoek begon toen Portegies Zwart het Tapijt van Bayeux in Frankrijk bezocht, waar de komeet van Halley prominent is afgebeeld boven de scène van de kroning van koning Harold in 1066.

'Je moet je voorstellen dat de hemel er in de 11e eeuw totaal anders uitzag dan nu,' legde Portegies Zwart uit. 'Alleen de helderste sterren zijn tegenwoordig zichtbaar met al het straatlicht. Maar toen was er geen elektrisch licht en zag je iedere nacht de hele sterrenhemel. Als er dan plotseling zo'n komeet voorbijkwam, had dat een enorme impact. En vaak verbonden ze er ook een betekenis aan.'

Eilmers opmerkelijke herkenning

De onderzoekers ontdekten dat Eilmer van Malmesbury, ook bekend als Aethelmaer, in 1066 schreef dat hij de komeet voor de tweede keer zag. Historische analyse suggereert dat hij hem waarschijnlijk voor het eerst zag als kleine jongen in 989, waardoor hij ongeveer 76 jaar oud was bij de terugkeer.

'Hij moet een kleine jongen zijn geweest toen hij de komeet van Halley voor het eerst zag, en 76 jaar later herkende hij hem en herinnerde hij zich dat zich allerlei rampspoed had voltrokken die eerste keer: er heerste honger, een koning ging dood, Vikingen vielen Engeland binnen,' merkte Portegies Zwart op. 'Hij waarschuwde daarom dat er nu weer zoiets kon gebeuren.'

Wat mysterieus blijft is hoe Eilmer wist dat het dezelfde komeet was. 'Dat is een raadsel,' gaf de sterrenkundige toe. 'Sommige kometen zijn heel herkenbaar, ze hebben bijvoorbeeld twee staarten. Wat het in dit geval precies was, weten we niet. Maar ik herinner me nog hoe ik Halley in 1986 zelf vanaf het schoolplein zag. Het is iedere 76 jaar een indrukwekkende ervaring.'

Historische context en middeleeuws 'nepnieuws'

Het onderzoek onthult fascinerende inzichten in middeleeuwse astronomie en registratie. Monniken noteerden nauwgezet de passage van kometen en koppelden deze vaak aan belangrijke gebeurtenissen. 'Vaak werden er bepaalde gebeurtenissen aan gekoppeld, zoals de dood van een koning,' legde Portegies Zwart uit.

Deze praktijk leidde zelfs tot een vroege vorm van desinformatie. 'Want soms ging er een kardinaal dood, en dan gaven ze die in de kronieken ook maar een komeet mee. Terwijl er in dat jaar helemaal geen komeet te zien was geweest.'

De onderzoekers onderzochten ook de afbeelding van de komeet op het Tapijt van Bayeux en merkten op dat de plaatsing boven Harolds kroning in januari 1066 historisch onjuist is, aangezien de komeet pas in april zichtbaar was. Dit lijkt politieke propaganda te zijn, waarbij de komeet achteraf werd gekoppeld aan Harolds gedoemde regering om het verhaal van Willem de Veroveraar te ondersteunen.

Het naamgevingsdebat

Portegies Zwart en Lewis publiceerden hun bevindingen in het academische boek Dorestad and Everything After. Ports, townscapes & travellers in Europe, 800-1100, dat een pleidooi bevat om de komeet van Halley te hernoemen. De sterrenkundige erkent echter de praktische uitdagingen.

'Dat is niet heel serieus,' gaf hij toe. 'Die naam Halley is zo ingeburgerd, dat je hem nauwelijks kan veranderen, en daarnaast: Halley was wel de eerste die niet alleen de waarnemingen met elkaar in verband bracht, maar ze ook wist te voorspellen. Dus dat is toch een belangrijke stap geweest in de sterrenkunde. En hij heeft natuurlijk nog veel meer gedaan.'

Edmund Halley, die leefde van 1656 tot 1742, gebruikte Newtons bewegingswetten om de terugkeer van de komeet in 1758 te voorspellen, hoewel hij dit zelf niet meer meemaakte. Zijn werk toonde aan dat kometen om de zon draaien en periodiek kunnen terugkeren.

Wetenschappelijke betekenis

Hoewel het naamgevingsdebat enigszins academisch mag zijn, benadrukt het onderzoek belangrijke aspecten van de astronomische geschiedenis. De komeet van Halley, officieel aangeduid als 1P/Halley, is de enige bekende kortperiodieke komeet die consistent met het blote oog vanaf de aarde zichtbaar is, en verschijnt elke 72-80 jaar. Hij was voor het laatst te zien in 1986 en wordt verwacht medio 2061 terug te keren.

De komeet wordt sinds minstens 240 v.Chr. waargenomen, met Chinese, Babylonische en middeleeuwse Europese verslagen die allemaal zijn verschijningen documenteren. De verschijning in 1986 markeerde de eerste keer dat een komeet in detail werd waargenomen door ruimtevaartuigen, waaronder ESA's Giotto-missie, die het 'vuile sneeuwbal'-model van komeetsamenstelling bevestigde.

Portegies Zwart, hoogleraar numerieke sterrendynamica aan de Universiteit Leiden, is gespecialiseerd in computationele astrofysica en high-performance computing-simulaties. Zijn samenwerking met historicus Michael Lewis vertegenwoordigt een interdisciplinaire benadering om zowel de wetenschappelijke als culturele betekenis van hemelverschijnselen door de geschiedenis heen te begrijpen.

Voor meer informatie over de komeet van Halley, bezoek Wikipedia. Details over het onderzoek van Simon Portegies Zwart zijn te vinden op de website van de Universiteit Leiden.