Stikstofexecutie Alabama verboden: 'Onwettig wreed'

Federale rechter blokkeert stikstofhypoxie-executies in Alabama permanent

Een federale rechter heeft Alabama permanent verboden om ter dood veroordeelde Jeffery Lee met stikstofgas te executeren, met de uitspraak dat de methode in strijd is met het achtste amendement tegen wrede en ongebruikelijke bestraffing. Districtsrechter Emily Marks velde deze baanbrekende uitspraak op 9 juni 2026, twee dagen voordat Lee zou worden geëxecuteerd door stikstofhypoxie in de Holman Correctional Facility. De uitspraak markeert een dramatische ommekeer nadat dezelfde rechter de methode in mei nog constitutioneel had bevonden.

Alabama was de eerste staat die stikstofexecuties toepaste, beginnend in januari 2024 met Kenneth Eugene Smith. Sindsdien heeft de staat zeven stikstofexecuties uitgevoerd, met één extra in Louisiana. De methode houdt in dat een gasmasker over het gezicht van de gevangene wordt geplaatst en zuivere stikstof wordt toegediend, wat binnen enkele minuten leidt tot zuurstofgebrek en de dood.

De zaak Jeffery Lee: een juryvonnis overruled

Lee, nu 49, werd veroordeeld voor moord voor de schietpartijen in 1998 waarbij Jimmy Ellis en Elaine Thompson omkwamen tijdens een overval in een pandjeshuis in Orrville, Alabama. Een derde slachtoffer, Helen King, overleefde haar verwondingen. In 2000 stemde de jury met 7-5 voor levenslang zonder voorwaardelijke vrijlating, maar de rechter negeerde die aanbeveling onder de inmiddels afgeschafte 'judicial override'-wet en legde de doodstraf op.

Alabama schafte judicial override in 2017 af, maar die wijziging was niet retroactief. Lee's zaak heeft veel kritiek gekregen van belangenorganisaties zoals de Equal Justice Initiative, die opmerkt dat de aanklager alle 21 peremptoire uitdagingen tegen zwarte juryleden gebruikte. Lee, die zwart is, heeft meer dan 25 jaar in de dodencel doorgebracht en is daar een leider in het Kairos-bedevaartsministerie en assistent-aalmoezenier.

Juridische achtbaan: van constitutioneel tot 'ondraaglijk'

Het juridische traject van Lee's zaak illustreert de diepe verdeeldheid over stikstofhypoxie. Op 28 mei 2026 oordeelde rechter Marks dat stikstofexecuties constitutioneel waren. Echter, het 11e Hof van Beroep vernietigde die beslissing op 9 juni en noemde de drie minuten durende periode van mogelijk lijden ‘ondraaglijk’ en stelde dat het protocol een ‘substantiële kans op ernstige pijn bovenop de dood zelf’ oplevert.

Op aanwijzing van het hof vaardigde rechter Marks een permanent verbod uit dat Alabama verbiedt stikstofgas te gebruiken voor executies. De uitspraak is specifiek voor Lee, maar legt alle stikstofexecuties in de staat stil in afwachting van verdere procedures. Procureur-generaal Steve Marshall heeft beroep aangekondigd, en de zaak zal naar verwachting het Amerikaanse Hooggerechtshof bereiken.

Hoe stikstofhypoxie werkt en waarom het controversieel is

Stikstofhypoxie veroorzaakt de dood door zuurstof te vervangen door stikstofgas. Voorstanders stellen dat het humaan is, maar tegenstanders wijzen op getuigenverslagen van Kenneth Smiths executie in 2024, waarbij hij minutenlang leek te stuiptrekken. Medische experts getuigden dat gevangenen waarschijnlijk intense luchtgebrek ervaren. Dierenartsen weigeren stikstof voor euthanasie, en de VN waarschuwt dat de methode marteling kan zijn. Zie ook onze analyse van de doodstraf in de Verenigde Staten.

Wat deze uitspraak betekent voor de doodstraf in Alabama

Alabama heeft twee andere geautoriseerde methodes: dodelijke injectie en de elektrische stoel. Het verbod schaft de doodstraf niet af, maar is een slag voor de uitbreiding van stikstof. Alleen Alabama, Oklahoma en Mississippi hebben stikstofhypoxie goedgekeurd. De uitspraak kan ook invloed hebben op soortgelijke zaken in andere staten. De stand van het Hooggerechtshof over executiemethoden zal uiteindelijk het lot van stikstofhypoxie bepalen.

Veelgestelde vragen

Wat is stikstofexecutie?

Een methode waarbij zuivere stikstof via een masker wordt toegediend, wat leidt tot zuurstofgebrek en de dood binnen enkele minuten.

Waarom oordeelde de rechter dat het onconstitutioneel is?

Omdat er een substantieel risico is op ernstige pijn, met name intense luchtgebrek gedurende 1-3 minuten terwijl de gevangene nog bij bewustzijn is.

Hoeveel mensen zijn er in de VS geëxecuteerd met stikstofgas?

Per juni 2026 zijn er acht: zeven in Alabama (vanaf Kenneth Smith in januari 2024) en één in Louisiana.

Wat gebeurt er nu met Jeffery Lee?

Zijn executie met stikstof is permanent geblokkeerd. Alabama kan nog executeren via dodelijke injectie of de elektrische stoel. Zijn team streeft naar omzetting naar levenslang.

Welke staten staan stikstofexecuties toe?

Alleen Alabama, Oklahoma en Mississippi hebben de methode goedgekeurd. Alabama is de enige die het daadwerkelijk heeft toegepast.

Bronnen

Dit artikel put uit berichtgeving van Associated Press, The Guardian, US News & World Report, Alabama Reflector, de Equal Justice Initiative en gerechtelijke documenten van de Amerikaanse districtsrechtbank en het 11e Hof van Beroep.