Trans-Atlantische verhoudingen veranderd: 'Moeilijk terug te draaien'

Een Nieuw Tijdperk in Trans-Atlantische Verhoudingen

De trans-Atlantische relatie tussen de Verenigde Staten en Europa heeft een fundamentele transformatie ondergaan na een turbulente week op het World Economic Forum 2026 in Davos. Terwijl president Donald Trump afzag van militaire dreigingen tegen Groenland, waarschuwen experts dat de schade aan de NAVO en de Europees-Amerikaanse betrekkingen onomkeerbaar kan zijn.

'Als we niet aan tafel zitten, staan we op het menu,' verklaarde de Canadese premier Carney in een veelgeprezen toespraak die de stemming van veel Europese leiders samenvatte. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte koos voor een meer verzoenende toon en sprak over 'discussies' onder bondgenoten, maar de onderliggende spanningen waren onmiskenbaar.

Geloofwaardigheid NAVO Beschadigd

Laurien Crump, buitenlandexpert aan de Radboud Universiteit, vindt dat de geloofwaardigheid van de NAVO enorme schade heeft opgelopen. 'Het voortbestaan van de NAVO heeft voor het eerst echt op het spel gestaan,' zegt ze. 'Toen Trump zei "als we iets niet bezitten, gaan we het niet verdedigen", is dat eigenlijk het einde van artikel 5.'

Artikel 5 van het NAVO-verdrag, dat stelt dat een aanval op één lidstaat een aanval op allemaal is, is sinds 1949 de hoeksteen van de trans-Atlantische veiligheid. Volgens de grondbeginselen van de NAVO is deze collectieve verdedigingsverplichting slechts één keer ingeroepen—na de aanslagen van 11 september 2001.

De Groenland-Achtbaan

De Groenlandcrisis illustreert wat Giles Scott-Smith, hoogleraar Transnationale Betrekkingen aan de Universiteit Leiden, de 'achtbaanrit' van de huidige betrekkingen noemt. 'De relatieve zekerheden van de afgelopen 70 jaar werden binnen een dag volledig losgelaten en vervolgens gedeeltelijk herwonnen,' legt hij uit. 'Maar je weet niet precies waar je aan toe bent.'

Volgens verslagen uit Davos kondigde Trump aan dat hij geen militaire macht zou gebruiken om Groenland te verwerven, maar bleef hij aandringen op Amerikaans eigendom van het semi-autonome Deense gebied. Hij onthulde een 'raamwerk voor een toekomstige deal' met Rutte over Groenland en het Noordpoolgebied, wat hem ertoe bracht geplande tarieven van 10% op acht Europese landen te laten vallen.

Trumps 'Vredesraad' als Uitdaging voor VN

Misschien wel de belangrijkste ontwikkeling was Trumps lancering van een 'Board of Peace'-initiatief dat critici zien als een poging om een alternatief voor de Verenigde Naties te creëren. Zoals gerapporteerd door CBC, hebben ongeveer 30 landen getekend, waaronder Midden-Oosterse machten zoals Qatar, Egypte, VAE, Jordanië en Saoedi-Arabië, maar slechts twee EU-leden (Bulgarije en Hongarije).

'Dit is een keihard afscheid van de Verenigde Naties,' zegt Crump. 'Trump is echt met een sloopkogel door de wereld gegaan. Dit zijn maffiapraktijken op wereldniveau. Met deze vredesraad wordt zijn machtsdenken geïnstitutionaliseerd.'

EU's Reactie: De 'Handelsbazooka'

De primaire reactie van de Europese Unie is economisch geweest. De unie heeft gedreigd met wat de Franse president Emmanuel Macron de 'handelsbazooka' noemt—het Anti-Coercion Instrument (ACI) van de EU. Volgens analyse kan deze uitgebreide set handelsmaatregelen miljarden aan verliezen toebrengen aan Amerikaanse bedrijven en zou het minstens zes maanden duren om te activeren.

Markha Valenta, universitair docent politieke wetenschappen aan de Universiteit Utrecht, merkt op dat de EU voor een moeilijke keuze staat: 'We zijn er in de EU niet uit of we het herstel van de NAVO willen, of dat het doel is om een parallel veiligheidsapparaat te ontwikkelen.'

Een Structurele Verschuiving, Niet Alleen Persoonlijke Politiek

Experts benadrukken dat dit niet alleen om Trumps persoonlijkheid gaat. 'Trump vervangt structuren door persoonlijke politiek,' waarschuwt Valenta. 'Op het moment dat hij overlijdt, ontstaat er chaos.' Ze wijst op het netwerk van mensen die zijn ideeën ontwikkelen en nieuwe banden smeden.

Scott-Smith is het ermee eens: 'Een terugkeer naar de liberale wereldorde is lastiger geworden. Veel landen volgen die lijn niet meer en Trump versterkt autoritaire staten.'

De les van deze week, volgens Crump, is duidelijk: 'Deze breuk kan niet worden gelijmd, maar wel overleefd worden door de taal van de macht te spreken.' Ze ziet een lichtpuntje in recente EU-verklaringen: 'Er werd gezegd dat we macht alleen met tegenmacht kunnen bejegenen. Dat vind ik een heel belangrijke stap.'