EU moet kunstmatige cellen financieren om leiding te behouden

Europa dreigt zijn vroege voorsprong in de race om kunstmatige cellen te ontwikkelen te verspelen, tenzij de EU zorgt voor gecoördineerde financiering en een langetermijnstrategie, waarschuwt Marileen Dogterom, hoogleraar bionanowetenschappen aan de TU Delft en KNAW-president. In de BNR-podcast De Technoloog benadrukte Dogterom dat Nederland wereldwijd vooroploopt, maar zonder Brusselse actie het continent autonomie dreigt te verliezen over een technologie die geneeskunde, industrie en milieu kan revolutioneren.

Wat zijn kunstmatige cellen?

Kunstmatige cellen zijn vereenvoudigde, doelgebouwde versies van levende cellen, opgebouwd uit biologische bouwstenen. Anders dan natuurlijke cellen, die alleen uit eerdere cellen ontstaan, worden deze systemen ontworpen voor specifieke taken. 'Niemand weet precies hoe een cel werkt. Haal een auto uit elkaar en je kunt hem weer in elkaar zetten, maar bij een cel lukt dat niet,' aldus Dogterom. Het bouwen van cellen zou fundamentele vragen beantwoorden en meer controle bieden. Kunstmatige cellen kunnen buiten het lab opereren, gifstoffen in het lichaam afbreken of plastic recyclen.

Waarom Europa's voorsprong bedreigd wordt

Nederland geniet erkenning voor zijn langetermijncoördinatie, zoals het BaSyC (Building a Synthetic Cell)-consortium, dat 17 groepen van zes instellingen verenigt. Maar Dogterom stelt dat een Europees kader ontbreekt. 'De gemeenschap is zeer geïnteresseerd. Eén doorbraak kan alles snel veranderen.' Zonder coördinatie kan Europa de voorwaarden niet bepalen. 'Dan verliezen we onze autonomie. De technologie moet breed beschikbaar blijven, niet alleen voor een kleine elite.'

Geopolitiek van synthetische biologie

De urgentie groeit door concurrentie uit de VS en China, waar private investeerders al miljoenen in synthetische biologie steken. De VS ontwikkelde 'SpudCell', een synthetische cel uit niet-levende delen, en China organiseerde in 2024 de eerste SynCell Global Summit. Europa vertrouwt bijna volledig op publieke financiering. De volgende EU-begroting (2028–2034) biedt een kans: de Commissie wil het Horizon Europe-budget verdubbelen naar €175 miljard, maar prioriteit voor kunstmatige cel-onderzoek is onzeker.

Toepassingen die de samenleving kunnen transformeren

De potentiële opbrengst is enorm. Kunstmatige cellen kunnen:

• Betaalbare, gerichte medicijnen op aanvraag produceren
• Gifstoffen in het menselijk lichaam detecteren en neutraliseren
• Microplastics en andere hardnekkige vervuilers afbreken
• Chemicaliën en materialen duurzaam produceren
• Dienen als levende sensors voor milieubewaking

Dogterom benadrukt dat Europa's kracht in samenwerking ligt, maar dat voordeel is kwetsbaar. 'Het zou een gemiste kans zijn als we niet voortbouwen op onze voorsprong.' Het European Synthetic Cell Initiative (SynCellEU) coördineert inspanningen, maar heeft politieke en financiële steun van Brussel nodig.

Veelgestelde vragen

Wat is een synthetische cel?

Een kunstmatige constructie uit moleculen die levende celfuncties nabootst voor taken als medicijnafgifte of opruiming van vervuiling.

Waarom wordt Europa als leider beschouwd in onderzoek naar kunstmatige cellen?

Dankzij vroege investeringen in programma's als BaSyC en SynCellEU, die toponderzoekers samenbrengen.

Hoe kunnen kunstmatige cellen in de geneeskunde worden gebruikt?

Ze kunnen medicijnen produceren, kankercellen aanvallen of gifstoffen afbreken voor goedkopere behandelingen.

Wat houdt de ontwikkeling van kunstmatige cellen tegen?

Fundamenteel begrip ontbreekt; we snappen niet hoe cellen duizenden processen coördineren. Langdurige financiering is essentieel.

Wat kan de EU doen om Europa's voorsprong te behouden?

Geoormerkte financiering in de komende EU-begroting, betere coördinatie en een strategie voor publieke toegankelijkheid en ethisch bestuur.