Kritieke mineralen wedloop 2026: lithium en zeldzame aarden

Begin 2026 is de wedloop om kritieke mineralen uitgegroeid van een industrieel-politiek geschil tot het beslissende front van de mondiale geo-economische concurrentie. China controleert meer dan 60% van de verwerking van zeldzame aarden en ongeveer 70% van de lithiumraffinage, blijkt uit beoordelingen uit 2026, terwijl de Verenigde Staten en de Europese Unie alternatieve mijnen in Australië, Canada en Chili proberen te financieren. Nieuwe tarieven, exportcontroles en voorraadinitiatieven hertekenen de toeleveringsketens en de allianties voor het komende decennium.

Het geopolitieke slagveld

De wedloop om kritieke mineralen voor lithium, kobalt en zeldzame aarden draait niet langer alleen om winningsvolumes; controle over raffinage, verwerking en batterijmaterialen bepaalt het strategische voordeel. UNCTAD verwacht dat de lithiumvraag tegen 2040 met ruim 350% stijgt en de grafietvraag met meer dan 130%. M&A in de mijnbouw bereikte circa 21,6 miljard dollar in het eerste kwartaal van 2026, het sterkste eerste kwartaal sinds 2023. De VAE verlaten OPEC op 1 mei 2026 en op yuan luidende oliecontracten bereiken circa 24% van de dagelijkse Brent-volumes.

China's 15e Vijfjarenplan als hefboom

Het 15e Vijfjarenplan (2026–2030) verheft zeldzame aarden en kritieke mineralen expliciet tot instrumenten van staatsmacht. Peking controleert naar schatting 85–90% van de verwerking van zeldzame aarden en 99% van de raffinage van zware zeldzame aarden. Het plan verscherpt exportcontroles, voortbouwend op de beperkingen van oktober 2025 die 12 van de 17 zeldzame aarden troffen. Sinds 2025 zakte het goedkeuringspercentage voor licenties van Europese bedrijven onder 25%, terwijl prijzen buiten China voor sommige materialen zesvoudig stegen.

Westerse tegenzetten: FORGE en Project Vault

De VS reageerden in februari 2026 met het FORGE-initiatief, een preferentiële handels- en investeringszone van 54 landen met bodemprijzen, en Project Vault, een strategische voorraad kritieke mineralen van 10 miljard dollar gesteund door EXIM. Elf nieuwe bilaterale akkoorden brachten het totaal op 21 in vijf maanden. Analisten waarschuwen dat de heropbouw van westerse verwerkingscapaciteit 20–30 jaar kan duren, tegenover een geopolitiek venster van 12–18 maanden.

Europese verordening kritieke grondstoffen

De EU-verordening kritieke grondstoffen trad op 23 mei 2024 in werking en stelt doelen voor 2030: 10% binnenlandse winning, 40% verwerking en 25% recycling, met maximaal 65% van een strategische grondstof uit één land. In 2026 selecteerde de EU 60 strategische projecten, maar ruim 80% van de Europese bedrijven blijft afhankelijk van Chinese ketens. Europa is voor 98% van zijn zeldzame-aardenbehoefte en 97% van zijn lithiumvoorziening afhankelijk van China.

Gevolgen voor toeleveringsketens en allianties

Australië en Canada kondigden in maart 2026 een partnerschap voor kritieke mineralen aan. Het Australische fonds van 4 miljard dollar en een strategische reserve van 1,2 miljard dollar vullen Canada's soevereine fonds aan. Golfstaten en Chili trekken eveneens Amerikaans en Europees kapitaal aan. Chinese exportcontroles sloten in juni 2026 tien Amerikaanse bedrijven uit, waardoor de zeldzame-aardenzendingen naar de VS in mei 2026 tot nul daalden.

Expertperspectieven en risico's

Analisten waarschuwen dat volledige handhaving van de Chinese controles 6,5 biljoen dollar aan downstreamproductie in gevaar kan brengen. "Het venster voor het opbouwen van westerse verwerkingscapaciteit krimpt tot 12–18 maanden," zei een handelsanalist in Brussel. "Zonder versnelde investeringen ruilt het Westen de ene afhankelijkheid voor de andere."

Veelgestelde vragen

Wat zijn kritieke mineralen?

Kritieke mineralen—lithium, kobalt, zeldzame aarden, grafiet en nikkel—zijn essentieel voor schone energie, defensie en digitale technologieën en kennen een hoog leveringsrisico.

Waarom is China dominant?

China investeerde sinds 2000 ongeveer 57 miljard dollar en bouwde 85–90% van de verwerkingscapaciteit voor zeldzame aarden en circa 70% van de lithiumraffinage op, en gebruikt exportcontroles als hefboom.

Wat is de EU-verordening kritieke grondstoffen?

De CRMA is een EU-verordening uit 2024 met doelen van 10% binnenlandse winning, 40% verwerking en 25% recycling tegen 2030.

Wat zijn FORGE en Project Vault?

FORGE is een door de VS geleid forum van 54 landen met bodemprijzen. Project Vault is een strategische voorraad van 10 miljard dollar, gesteund door EXIM.

Conclusie: een decennium van nieuwe afhankelijkheden

Eind 2026 heeft de wedloop om kritieke mineralen geleid tot een gefragmenteerde, friend-shored toeleveringsketen—maar niet tot een ontkoppelde. Het komende decennium hangt ervan af of de VS, de EU en hun partners snel genoeg westerse verwerkingscapaciteit kunnen opbouwen, of dat nieuwe afhankelijkheden van Golf- en Australische tussenpersonen de oude simpelweg vervangen.