Kritieke mineralen: exportcontroles herschikken macht

Exportcontroles op kritieke mineralen hervormen nu de wereldwijde macht op een schaal die sinds de Koude Oorlog niet meer is gezien. Meer dan de helft van alle kritieke transitiemineralen – ruim 50%, tegen bijna nul in 2020 – is nu onderworpen aan exportbeperkingen, volgens de Energy Transition Index 2026 van het World Economic Forum. Met China dat ongeveer 90% van de raffinage van zeldzame aardmetalen en 60% van de lithiumverwerking controleert, is de race naar alternatieve toeleveringsketens in een beslissende fase beland.

Wat drijft het kruispunt van kritieke mineralen in 2026?

De toeleveringsketen voor kritieke mineralen is getransformeerd van een commercieel vraagstuk tot een geopolitiek slagveld. Peking heeft exportcontroles op zeldzame aardmetalen, wolfraam, antimoon en grafiet ingezet als wapen, terwijl de Verenigde Staten, de Europese Unie en Golfstaten concurrerende initiatieven hebben gelanceerd om de afhankelijkheid te doorbreken. De EU-verordening kritieke grondstoffen en de door de VS geleide FORGE-coalitie zijn directe reacties op de Chinese dominantie.

De drie fronten: FORGE, EU CRMA en China's 15e vijfjarenplan

FORGE: een preferentiële handels- en investeringszone van 55 landen

In februari 2026 lanceerden de VS het Forum on Resource Geostrategic Engagement (FORGE) tijdens een ministeriële bijeenkomst in Washington, met 54 landen en de Europese Commissie – doorgaans omschreven als een coalitie van 55 landen. Volgens het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken mobiliseert FORGE meer dan $30 miljard, waaronder het $12 miljard kostende Project Vault strategische voorraad, gesteund door een lening van $10 miljard van de EXIM-bank. Het initiatief creëert gecoördineerde bodemprijzen voor kobalt, lithium, koper en neodymium.

EU selecteert 60 strategische projecten

De Europese Unie heeft 60 strategische projecten aangewezen in het kader van haar Critical Raw Materials Act, met in de EU gevestigde projecten goedgekeurd in maart 2025 en niet-EU-projecten in juni 2025. Een tweede oproep voor aanvragen sloot op 15 januari 2026. De Europese Commissie stelt dat deze projecten de winning, verwerking en recyclingcapaciteit voor 14 grondstoffen moeten verhogen, van zeldzame aardmetalen tot lithium.

China's 15e vijfjarenplan verdiept de controle

China's 15e vijfjarenplan (2026–2030) verheft kritieke mineralen tot een nationale strategische prioriteit. Uit een analyse van Rare Earth Exchanges blijkt dat de exportcontroles van Peking in oktober 2025 betrekking hadden op 12 van de 17 zeldzame aardmetalen en afgewerkte magneten, en vrije handel vervingen door een vergunningenstelsel dat diplomatieke afstemming beloont. China heeft sinds 2000 ongeveer $57 miljard geïnvesteerd in de verwerking van zeldzame aardmetalen, tegenover ruwweg $2 miljard van de VS en de EU samen.

Hulpbronnennationalisme verspreidt zich naar producentenlanden

Het Indonesische exportverbod op nikkelerts, de nationalisatie van lithium in Chili en Mexico, en de verhoogde kobaltroyalty's in de Democratische Republiek Congo laten zien dat hulpbronnennationalisme niet langer een Chinees monopolie is. Indonesië domineert nu de export van verwerkt nikkel, terwijl het Chileense staatsbedrijf Codelco een belang van 51% in de lithiumproductie heeft genomen. Deze stappen bemoeilijken de westerse pogingen om de aanvoer veilig te stellen, omdat producentenlanden hun minerale rijkdom inzetten voor industrieel voordeel.

Waarom de komende 12–18 maanden beslissend zijn

Analisten waarschuwen dat westerse alternatieven 20 tot 30 jaar nodig hebben om volledig op schaal te komen, waardoor er een smal venster resteert om te diversifiëren voordat de pauze van China's exportcontroles in november 2026 afloopt. Geen enkel land kan zelfvoorzienend worden, waardoor internationale samenwerking essentieel is ondanks de rivaliteit tussen de VS en China, concludeerde een recente geopolitieke analyse. Het World Economic Forum rangschikt geoeconomische confrontatie als het grootste risico voor 2026.

Veelgestelde vragen

Welk percentage van kritieke mineralen is onderworpen aan exportcontroles?

Meer dan 50% van de kritieke transitiemineralen is nu onderworpen aan exportcontroles, tegen bijna nul in 2020.

Hoeveel verwerking van zeldzame aardmetalen controleert China?

China controleert ongeveer 90% van de wereldwijde verwerking van zeldzame aardmetalen en ongeveer 60% van de lithiumraffinage.

Wat is FORGE?

FORGE is een coalitie van 55 landen onder leiding van de VS, gelanceerd in februari 2026 om veilige, gediversifieerde toeleveringsketens voor kritieke mineralen op te bouwen met meer dan $30 miljard aan financiering.

Wat zijn de 60 strategische projecten van de EU?

In het kader van de Critical Raw Materials Act heeft de EU 60 projecten geselecteerd om de winning, verwerking en recycling van 14 strategische grondstoffen te stimuleren.

Waarom zijn de komende 12-18 maanden kritiek?

Westerse alternatieven hebben 20 tot 30 jaar nodig om te worden opgebouwd, terwijl de pauze van China's exportcontroles mogelijk in november 2026 afloopt, waardoor onmiddellijke diversificatie essentieel is.

Conclusie: een smal venster om de afhankelijkheid te doorbreken

Het regime van exportcontroles op kritieke mineralen heeft de wereldwijde macht al opnieuw gedefinieerd. Of westerse economieën veerkrachtige toeleveringsketens kunnen opbouwen of structureel kwetsbaar blijven, wordt bepaald door de deals, voorraden en binnenlandse verwerkingsmandaten die in de komende 12 tot 18 maanden worden gefinaliseerd.