Machtsspel om kritieke mineralen: lithium en zeldzame aarden

Inleiding: de strategische draai van $128 miljard

De wereldwijde investeringen in de winning van kritieke mineralen stegen in 2025 tot ruim $128 miljard, een stijging van 62% ten opzichte van 2023, aldus het Internationaal Energieagentschap (IEA). Ondanks deze ongekende kapitaalinstroom blijven de toeleveringsketens voor lithium, kobalt en zeldzame aarden gevaarlijk geconcentreerd. China controleert ongeveer 85% van de verwerking van zeldzame aarden en 94% van de productie van permanente magneten, terwijl de Democratische Republiek Congo (DRC) 73% van 's werelds kobalt levert. Deze acute kwetsbaarheden hervormen de mondiale machtsdynamiek naarmate de VS-China handelsoorlog over kritieke mineralen escaleert en de Europese Unie haar Critical Raw Materials Act (CRMA) doorvoert. Dit artikel analyseert hoe het strategische landschap in 2026 evolueert en of diversificatie-inspanningen de afhankelijkheid binnen dit decennium kunnen verminderen.

Context: de concentratiecrisis

IEA's Global Critical Minerals Outlook 2025 laat zien dat de geografische concentratie van raffinage is toegenomen: het marktaandeel van de top drie landen steeg van 82% in 2020 naar 86% in 2024. China's dominantie reikt verder dan zeldzame aarden: het controleert 69% van de gewonnen zeldzame aarden, 91% van de verwerkte voorraad en heeft exportbeperkingen opgelegd aan gallium, germanium, antimoon, wolfraam en grafiet. De opschorting van kobaltexport door de DRC begin 2025 zorgde voor schokgolven in de batterijtoeleveringsketens, terwijl de lithiumprijzen – die sinds 2023 met meer dan 80% waren gedaald – naar verwachting van S&P Global in 2026 met 55,4% zullen stijgen tot $14.876 per ton. De handelsoorlog tussen de VS en China escaleerde scherp; het Peterson Institute for International Economics (PIIE) merkte in een working paper van maart 2026 op dat de tarieven en exportbeperkingen van 2025 autofabrikanten wereldwijd bijna tot productiestilstand dwongen.

De EU Critical Raw Materials Act: een regelgevende gamechanger

De Europese Critical Raw Materials Act, in 2024 volledig van kracht geworden, stelt ambitieuze doelen voor 2030: de EU wil 10% winnen, 40% verwerken en 25% recyclen van haar jaarlijkse consumptie van strategische grondstoffen, met een maximale afhankelijkheid van één land van 65%. Volgens een analyse van Jones Day van mei 2026 creëert de CRMA strategische kansen voor de mijnbouwsector door vergunningsprocedures te stroomlijnen, investeringen in binnenlandse projecten te bevorderen en circulaire economie-initiatieven te stimuleren. Implementatie blijft echter uitdagend. De doelstellingen voor 2030 vereisen een enorme opschaling van de binnenlandse mijnbouwcapaciteit – een proces dat doorgaans 10–15 jaar duurt van ontdekking tot productie. De uitdagingen bij de implementatie van de EU Critical Raw Materials Act zijn bijzonder acuut voor lithium, waar Europa momenteel minder dan 1% van de wereldwijde voorraad produceert, ondanks aanzienlijke reserves in Portugal, Duitsland en Tsjechië.

Gestroomlijnde vergunningen en strategische projecten

De CRMA wijst bepaalde projecten aan als 'strategische projecten', die profiteren van versnelde vergunningstrajecten en betere toegang tot financiering. Begin 2026 heeft de Europese Commissie 47 strategische projecten goedgekeurd, waaronder lithiummijnen in Portugal, verwerkingsfaciliteiten voor zeldzame aarden in Estland en kobaltrafinage in Finland. Deze projecten moeten aanzienlijk bijdragen aan de doelen voor 2030, maar experts waarschuwen dat vergunningstrajecten een knelpunt blijven; sommige projecten kampen met 5–7 jaar vertraging door milieueffectbeoordelingen en lokale tegenstand.

De Amerikaanse reactie: FORGE en Project Vault

Op 4 februari 2026 organiseerden de Verenigde Staten de Critical Minerals Ministerial 2026, met 54 landen en de Europese Commissie. Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio kondigde FORGE (Forum on Resource Geostrategic Engagement) aan als opvolger van het Minerals Security Partnership, onder voorzitterschap van Zuid-Korea. De VS sloten elf nieuwe bilaterale kaderovereenkomsten voor kritieke mineralen met landen als Argentinië, Marokko, de Filipijnen, de VAE en het VK. Opvallend is dat de VS meer dan $30 miljard mobiliseert voor kritieke-mineraalprojecten, waaronder Project Vault – een binnenlands strategisch reserve-initiatief van $10 miljard via EXIM. Deze inspanningen zijn gericht op diversificatie van toeleveringsketens, hoewel de VS-strategie voor kritieke mineralen 2026 te maken heeft met onvoorspelbare tariefbeleid dat sommige partnerlanden huiverig maakt voor te grote afhankelijkheid van Washington.

Bilaterale kaders Australië-VS

Australië is een belangrijke partner geworden in westerse diversificatie-inspanningen, met een strategie voor kritieke mineralen ter waarde van AUD 7 miljard die nieuwe lithium-, zeldzame aarden- en kobaltprojecten ondersteunt. Het bilaterale kader Australië-VS, ondertekend in 2025, omvat gezamenlijke investeringen in verwerkingsfaciliteiten en onderzoek naar alternatieve winningstechnologieën. Het Australische bedrijf Lynas Rare Earths, 's werelds grootste niet-Chinese producent van zeldzame aarden, breidt zijn verwerkingscapaciteit in Kalgoorlie uit en heeft een subsidie van $258 miljoen van het Amerikaanse ministerie van Defensie gekregen voor een zware-zeldzame-aardenverwerkingsfabriek in Texas.

Diversificatie van toeleveringsketens: vooruitgang en valkuilen

Ondanks de stroom aan beleidsinitiatieven en investeringen blijft betekenisvolle diversificatie uit. S&P Global's metals price outlook voor 2026 merkt op dat er weliswaar meer dan 150 niet-Chinese greenfield-projecten voor zeldzame aarden bestaan, maar dat deze de downstreammagnetenbeveiliging in 2026 niet zullen veranderen. China's dominantie in verwerking betekent dat zelfs wanneer mineralen elders worden gewonnen, ze vaak in China worden verwerkt. Het IEA meldt dat het investeringsmomentum in 2024 verzwakte, met een reële investeringsgroei van slechts 2%, doordat dalende prijzen en beleidsonzekerheid investeerders afschrikten.

Technologische doorbraken

Opkomende technologieën bieden enige hoop. Albemarle's directe lithiumextractietechnologie (DLE) bereikt een terugwinningspercentage van 90% met 80% minder water, waarmee mogelijk nieuwe lithiumbronnen in de VS en Europa worden ontsloten. De batterijrecyclingfabriek van Redwood Materials in Nevada verwerkt jaarlijks meer dan 100.000 ton, waarbij lithium, kobalt en nikkel worden teruggewonnen. Deze technologieën bevinden zich echter nog in een vroeg stadium en zullen vóór 2030 waarschijnlijk geen significante impact hebben op toeleveringsketens.

Het lappendeken van bilaterale akkoorden

Een analyse van Foreign Policy van mei 2026 wijst op een groeiende trend: landen sluiten bilaterale deals die zowel Peking als Washington uitsluiten. Samenwerking tussen Australië en Japan op het gebied van kritieke mineralen, de verdieping van de banden van Japan met Groot-Brittannië en Frankrijk, deals van Canada met Australië en Groenland, en het mijnbouwverdrag tussen India en Brazilië van februari 2026 weerspiegelen een wens om overmatige afhankelijkheid van beide supermachten te vermijden. Zelfs G-7-leden Japan, Frankrijk en Canada werken naar verluidt aan een alternatief voor een door de VS geleid handelsblok voor kritieke mineralen. Deze trend van bilaterale deals voor kritieke mineralen in 2026 creëert een complex lappendeken van overeenkomsten die de veerkracht kunnen vergroten, maar ook het risico met zich meebrengen dat mondiale toeleveringsketens fragmenteren.

Expertperspectieven

'Beleid overwint geologie,' concludeert S&P Global's outlook voor 2026. 'Exportcontroles, handelsspanningen en AI-infrastructuurvraag zorgen voor uiteenlopende uitkomsten in plaats van een brede grondstoffensupercyclus.' De PIIE-working paper van Chad P. Bown stelt een nieuwe weg voor waarop de VS en China kunnen 'samenwerken' om hun wederzijdse afhankelijkheid te verminderen, gebaseerd op het wederkerige onderhandelingsmodel van de General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). Met de volledige handhaving van de EU AI Act in augustus 2026, die de vraag naar zeldzame aarden in geavanceerde computing aanwakkert, en lithiumprijzen die meer dan 300% boven historische gemiddelden liggen, is de urgentie van toeleveringsketenbeveiliging nog nooit zo groot geweest.

FAQ

Wat zijn kritieke mineralen?

Kritieke mineralen zijn grondstoffen die essentieel zijn voor groene energietechnologieën, digitale infrastructuur en defensietoepassingen, waaronder lithium, kobalt, zeldzame aarden, nikkel en grafiet. Ze worden als 'kritiek' beschouwd vanwege hun economische belang en kwetsbaarheid in de toeleveringsketen.

Waarom is China's dominantie in zeldzame aarden een probleem?

China controleert ongeveer 85% van de verwerking van zeldzame aarden en 94% van de magnetenproductie, waardoor het aanzienlijke invloed heeft op mondiale toeleveringsketens. Exportbeperkingen op gallium, germanium en grafiet in 2025 toonden aan hoe deze concentratie industrieën wereldwijd kan ontwrichten.

Wat is de EU Critical Raw Materials Act?

De EU Critical Raw Materials Act (CRMA) is een regelgevend kader dat doelen stelt voor 2030 voor binnenlandse winning (10%), verwerking (40%) en recycling (25%) van strategische grondstoffen, met een maximale afhankelijkheid van één land van 65%. Het beoogt de Europese voorziening voor groene en digitale transities veilig te stellen.

Kunnen westerse landen de afhankelijkheid van China vóór 2030 verminderen?

De meeste analisten zijn sceptisch. Hoewel investeringen en beleidsmomentum sterk zijn, betekent de doorlooptijd van 10–15 jaar voor nieuwe mijnontwikkeling, gecombineerd met China's gevestigde verwerkingsdominantie, dat betekenisvolle diversificatie onwaarschijnlijk is vóór 2035. Het IEA waarschuwt dat koper tegen 2035 een potentieel tekort van 30% kan hebben.

Hoe beïnvloedt de handelsoorlog tussen de VS en China de kritieke mineralen?

Escalerende tarieven en exportbeperkingen hebben verstoringen in de toeleveringsketen veroorzaakt, waardoor de mondiale autoproductie in 2025 bijna stilviel. De handelsoorlog heeft beide landen ertoe aangezet alternatieve partners te zoeken, maar heeft ook onzekerheid gecreëerd die investeringen in nieuwe projecten ontmoedigt.

Conclusie: een decennium van strategische heroriëntatie

De touwtrekkerij om kritieke mineralen in 2026 weerspiegelt een bredere geopolitieke heroriëntatie. Hoewel $128 miljard aan investeringen en ambitieuze beleidskaders zoals de EU CRMA en het Amerikaanse FORGE-initiatief serieuze intentie tonen, betekenen de structurele realiteit van geconcentreerde toeleveringsketens en lange projecttijdlijnen dat de afhankelijkheid van China nog jaren zal aanhouden. Het lappendeken van bilaterale deals dat buiten de as VS-China ontstaat, biedt mogelijk een weg naar grotere veerkracht, maar riskeert ook fragmentatie. Voor westerse ambities op het gebied van schone energie zal het volgende decennium niet worden bepaald door óf diversificatie plaatsvindt, maar door hoe snel en effectief deze kan worden gerealiseerd.

Bronnen

• IEA Global Critical Minerals Outlook 2025
• S&P Global 2026 Metals Price Outlook
• European Critical Raw Materials Act
• Jones Day Analysis of CRMA Impact
• PIIE Working Paper on US-China Trade War
• 2026 Critical Minerals Ministerial
• Foreign Policy: US-China Critical Minerals Trade Deals
• Sustainable Atlas: Critical Minerals Supply Chains 2026