Kritieke mineralen: toeleveringsketens versplinteren in 2026

De mondiale concurrentie om kritieke mineralen – lithium, kobalt, zeldzame aarden en nikkel – heeft in 2026 een keerpunt bereikt, waardoor toeleveringsketens zijn opgesplitst in drie concurrerende sferen: het door de VS geleide FORGE-blok, de versterkte dominantie van China onder het 15e Vijfjarenplan en de autonome EU-push via de Critical Raw Materials Act. Middelgrote mogendheden zoals Japan, Australië, Canada en Brazilië smeden nu bilaterale deals die beide grootmachten uitsluiten, waardoor een gefragmenteerd mozaïek van overeenkomsten ontstaat. Deze structurele herschikking heeft diepgaande gevolgen voor de tijdlijnen van de energietransitie, de productiekosten van technologie en de balans van geopolitieke invloed tussen producerende en consumerende landen.

Wat is de drijfveer achter de herschikking van kritieke mineralen in 2026?

De realignment van kritieke mineralen wordt gedreven door stijgende vraag, aanbodconcentratie in China en nieuw beleid. Volgens UNCTAD zal de lithiumvraag met 350% groeien tot 2040. China verwerkt 90% van zeldzame aarden en 60% van lithiumchemicaliën, en de DRC 74% van kobalt. Sinds 2020 zijn bijna 100 exportmaatregelen ingevoerd. China's exportcontroles bestrijken nu 12 van 17 zeldzame aarden, met goedkeuringspercentages onder 25% en prijzen tot zes keer hoger buiten China. De toeleveringsketen voor energietransitie is een geopolitiek strijdtoneel.

De drie concurrerende blokken

1. Het door de VS geleide FORGE-blok

Op 4 februari 2026 organiseerde de VS een ministeriële bijeenkomst met 54 landen. FORGE, voorgezeten door Zuid-Korea, werd gelanceerd. De VS sloten 11 nieuwe bilaterale kaders en mobiliseerden $30 miljard, naast 'Project Vault' van $12 miljard. Referentieprijzen fungeren als prijsvloeren om westerse verwerking te stimuleren.

2. China's versterkte dominantie onder het 15e Vijfjarenplan

China's 15e Vijfjarenplan bewapent zeldzame aarden. $57 miljard investering sinds 2000 leidt tot >90% dominantie. Exportvergunningen variëren per eindgebruik en diplomatie. Binnenlandse vraag van 15-20 miljoen EV's per jaar in 2030 vermindert export van 50% naar 25%. Westerse projecten schalen pas op in 2035. De Chinese exportcontroles op zeldzame aarden zijn een krachtig wapen.

3. De autonome EU-push

De EU Critical Raw Materials Act stelt doelen van 10% winning, 40% verwerking en 25% recycling in 2030. De EU is voor 100% zware zeldzame aarden afhankelijk van China, 99% boor uit Turkije en 71% platina uit Zuid-Afrika. De EIB ondertekende in maart 2026 een intentieverklaring met Canada voor diversificatie.

Middelgrote mogendheden smeden hun eigen pad

Australië en Japan kondigden in mei 2026 een partnerschap van A$1,67 miljard aan voor zeldzame aarden, gallium en magnesium. Canada sloot 30 partnerschappen ter waarde van $12,1 miljard en MOUs met India, EU en Groenland. De VS sloten een MOU met de Braziliaanse staat Goias. Deze bilaterale deals over kritieke mineralen hervormen het landschap.

Impact op energietransitie en technologiekosten

De G7 stelt als doel de afhankelijkheid van één niet-G7-leverancier voor zeldzame aarden onder 60% in 2030. Prijzen buiten China zijn zes keer gestegen, lithiumtekorten kunnen in 2028 ontstaan, waarvoor $104–$276 miljard nodig is. Het UNCTAD-rapport telt 73 internationale overeenkomsten sinds 2022. De prijsimpact van kritieke mineralen is groot.

Expertperspectieven

"Structurele asymmetrie is ongekend; westerse projecten kunnen niet concurreren met China's staatsgestuurde ecosysteem," zegt een analist van CSIS. "Kritieke mineralen hervormen handel fundamenteler dan olie; de vraag is of ze fragmentatie of samenwerking brengen," aldus UNCTAD-secretaris-generaal Grynspan.

Veelgestelde vragen

Wat is FORGE?

FORGE is een door de VS geleide coalitie van 54 landen, gelanceerd in 2026, om beleid te coördineren en financiering te mobiliseren voor gediversifieerde toeleveringsketens.

Hoe controleert China toeleveringsketens?

China verwerkt 90% van zeldzame aarden en gebruikt exportcontroles en het 15e Vijfjarenplan om aanbod geopolitiek in te zetten.

Wat zijn de doelen van de EU Critical Raw Materials Act?

De EU streeft naar 10% winning, 40% verwerking en 25% recycling van strategische materialen in 2030.

Waarom bilaterale deals van middelgrote mogendheden?

Om afhankelijkheid van zowel de VS als China te verminderen en toegang tot grondstoffen en verwerkingscapaciteit te verzekeren.

Effect op EV-kosten?

Fragmentatie drijft prijzen op: zeldzame aarden zes keer duurder, lithiumtekorten in 2028, wat EV-adoptie kan vertragen zonder nieuwe verwerking.

Conclusie: een gefragmenteerde toekomst

De herschikking van 2026 is de grootste herstructurering van grondstoftoeleveringsketens in decennia. Met blokken en bilaterale deals is het tijdperk van geïntegreerde markten voorbij. Winnaars zijn landen met gediversifieerd aanbod en verwerkingscapaciteit. De energietransitie wordt duurder en complexer.

Bronnen

• VS ministerie van Buitenlandse Zaken, Critical Minerals Ministerial 2026
• UNCTAD Global Trade Update, juni 2026
• G7-verklaring, juni 2026
• EU Critical Raw Materials Act (2024/1252)
• Australië-Japan partnerschap, mei 2026
• Natural Resources Canada, maart 2026
• CNBC, 'US allies price floors FORGE', 2026
• Rare Earth Exchanges, 'China's Rare Earth Trap', 2026