BRICS+ De-dollarisatie: Multipolaire Reserveverschuiving 2026

De BRICS+-groep, nu bestaande uit tien lidstaten waaronder Indonesië dat begin 2025 toetrad, is een kritieke fase ingegaan in haar langdurige streven om de afhankelijkheid van de Amerikaanse dollar te verminderen. Begin 2026 is het tempo van bilaterale handelsafwikkelingen in niet-dollarvaluta’s aanzienlijk versneld, waarbij verschillende grote opkomende economieën actief olie- en grondstoffenhandel buiten het dollarstelsel afwikkelen. Het BRICS-bridge-betaalplatform, bekend als BRICS Pay, nadert zijn proeffase, wat een verschuiving markeert van theoretisch debat naar operationele realiteit. Dit artikel biedt een strategische beoordeling van de vraag of de reservestatus van de dollar een echte structurele uitdaging ondervindt of geïsoleerd blijft door netwerkeffecten en institutioneel vertrouwen.

Context: Het Uitbreidende BRICS+-Blok

BRICS, oorspronkelijk een acroniem bedacht door econoom Jim O’Neill in 2001, is geëvolueerd van een vierlandeninvesteringsconcept tot een formele intergouvernementele organisatie. De oprichters — Brazilië, Rusland, India en China — hielden hun eerste top in 2009, waarna Zuid-Afrika in 2010 toetrad. Het blok breidde aanzienlijk uit in 2024 met de toetreding van Iran, Egypte, Ethiopië en de Verenigde Arabische Emiraten. Indonesië werd begin 2025 het eerste Zuidoost-Aziatische lid. Gezamenlijk vertegenwoordigt BRICS+ nu meer dan een kwart van de wereldeconomie en bijna de helft van de wereldbevolking. De BRICS+ uitbreiding 2025 heeft het geopolitieke gewicht van het blok en zijn vermogen om de dollarhegemonie uit te dagen versterkt.

De Kazan-verklaring van oktober 2024 erkende formeel de voordelen van grensoverschrijdende betalingsinstrumenten om handelsbelemmeringen te minimaliseren en het gebruik van lokale valuta in financiële transacties te bevorderen. Het bleef echter achter bij een toezegging aan een gezamenlijke BRICS-munt, wat de uiteenlopende economische belangen en politieke prioriteiten van lidstaten weerspiegelt.

Bilaterale Handelsafwikkelingen in Niet-Dollarvaluta’s

In 2026 vindt de meest tastbare vooruitgang in de-dollarisatie plaats in bilaterale handel. China en Rusland wikkelen nu meer dan 70% van hun bilaterale handel af in yuan en roebel, volgens schattingen van de Bank voor Internationale Betalingen data. India is begonnen een deel van zijn olie-import uit de VAE af te wikkelen in roepies en dirhams. Brazilië en China hebben een clearingregeling opgezet die directe yuan-real-conversie mogelijk maakt, waarbij de dollar wordt omzeild.

Deze regelingen worden gefaciliteerd door centrale bank swap-lijnen en bilaterale betalingsakkoorden. De Volksbank van China heeft swapovereenkomsten getekend met meer dan 40 landen, waardoor yuan-liquiditeit voor handelsafwikkeling beschikbaar is. Het BRICS Contingente Reserve Arrangement, een pool van $100 miljard aan buitenlandse valutareserves, fungeert als vangnet voor leden die betalingsbalansproblemen hebben, waardoor de behoefte aan dollarreserves afneemt.

Olie- en Grondstoffenhandel: De Kritieke Test

De oliemarkt blijft de spil van de dollar dominantie. Historisch gezien werd olie bijna uitsluitend in dollars geprijsd en verhandeld. In 2025 en begin 2026 hebben verschillende BRICS+-leden echter stappen gezet om te diversifiëren. Saudi-Arabië, hoewel geen BRICS-lid, heeft bereidheid getoond yuan te accepteren voor olieverkopen aan China. Rusland en Iran, beide onder westerse sancties, hebben een aanzienlijk deel van hun olie-export verschoven naar yuan en andere niet-dollarvaluta’s. De VAE heeft enkele ruwe olieverkopen in dirhams gedaan. Als het petrodollarsysteem blijft eroderen, kan de reservestatus van de dollar een echte structurele uitdaging krijgen.

Het BRICS Pay-systeem: Nadert Proeffase

BRICS Pay, een gedecentraliseerd betalingsberichtmechanisme, is het vlaggenschipinitiatief van het blok voor het verminderen van afhankelijkheid van het SWIFT-netwerk en dollar-gebaseerde clearing. Het systeem, ontwikkeld door de BRICS Business Council en gelanceerd in 2018, beschikt over een gedecentraliseerd grensoverschrijdend berichtensysteem (DCMS) gebouwd door wetenschappers van de Staatsuniversiteit van Sint-Petersburg. DCMS werkt zonder centraal knooppunt; deelnemers beheren hun eigen nodes, waardoor het resistent is tegen externe inmenging. Het kan tot 20.000 berichten per seconde verwerken en zou open source worden na de proeffase.

In oktober 2024 steunde China BRICS Pay volledig, wat een flinke impuls gaf. Rusland, onder sancties sinds de invasie van Oekraïne, is de sterkste voorstander en ziet het systeem als een manier om SWIFT te omzeilen. Iran, ook onder sancties, beschouwt het als een nationale prioriteit. Brazilië’s president Luiz Inácio Lula da Silva heeft het mechanisme gesteund, stellende dat ‘de multipolaire orde die we nastreven wordt weerspiegeld in het internationale financiële systeem’ en suggereerde een BRICS-munt.

Begin 2026 nadert BRICS Pay een proeffase waarbij een subset van lidstaten betrokken is. Het systeem streeft naar real-time lokale valuta-afwikkelingen, waardoor transactiekosten en afwikkelingstijden afnemen. Uitdagingen blijven echter bestaan, waaronder technische interoperabiliteit met bestaande nationale betalingssystemen, reguleringsharmonisatie en de behoefte aan voldoende liquiditeit in niet-dollarvaluta’s.

Strategische Reacties van de Amerikaanse Federal Reserve en Treasury

De Verenigde Staten zijn niet passief gebleven. De Federal Reserve en Treasury hebben verschillende stappen genomen om de positie van de dollar te versterken. De Fed heeft zijn netwerk van centrale bank swap-lijnen uitgebreid, waardoor dollarliquiditeit beschikbaar is voor belangrijke partners. De Treasury heeft gewerkt aan modernisering van de Amerikaanse betalingsinfrastructuur, waaronder de FedNow-dienst voor directe betalingen, wat de aantrekkelijkheid van de dollar voor grensoverschrijdende transacties kan vergroten.

Nog significanter is dat Amerikaanse beleidsmakers hebben aangegeven bereid te zijn sancties en exportcontroles te gebruiken om landen te straffen die actief de dollar omzeilen. De dreiging van secundaire sancties heeft sommige landen afgeschrikt om de-dollarisatie volledig te omarmen. Het overmatig gebruik van sancties heeft echter ook de trend aangewakkerd die de VS probeert tegen te gaan, omdat landen hun kwetsbaarheid voor financiële dwang willen verminderen.

Beoordeling van de Reservestatus van de Dollar: Structurele Uitdaging of Geïsoleerde Dominantie?

De dollar blijft de dominante reservevaluta ter wereld, met ongeveer 58% van de toegewezen deviezenreserves eind 2025, volgens IMF COFER-data. Dit is gedaald van meer dan 70% in 2000, maar nog steeds ver voor op de euro (20%), yen (5,5%) en yuan (2,5%). Het aandeel van de dollar in de valutahandel blijft boven 88% en wordt gebruikt in ruwweg de helft van alle grensoverschrijdende handelsfacturering buiten Europa.

De veerkracht van de dollar wordt ondersteund door krachtige netwerkeffecten: de diepte en liquiditeit van de Amerikaanse financiële markten, de rechtsstaat, de onafhankelijkheid van de Federal Reserve en het institutionele vertrouwen dat in decennia is opgebouwd. De US dollar netwerkeffecten creëren een zichzelf versterkende cyclus die moeilijk te doorbreken is. Zelfs als BRICS+ alternatieve systemen ontwikkelt, blijft het gevestigde voordeel van de dollar formidabel.

De trend is echter onmiskenbaar. Het aandeel van de dollar in reserves daalt geleidelijk en het tempo van de-dollarisatie in handelsafwikkeling versnelt. Het BRICS+-blok heeft nu de economische massa en politieke wil om zijn inspanningen voort te zetten. Als het BRICS Pay-systeem operationeel en schaalbaar blijkt, kan het een levensvatbaar alternatief bieden voor een aanzienlijk deel van de wereldhandel.

Deskundigenperspectieven

Economen blijven verdeeld. Sommigen, zoals Jim O’Neill, de bedenker van het BRIC-concept, hebben de groep een mislukt project genoemd en stellen dat het geen echt doel dient behalve symbolische gebaren. Anderen wijzen op de tastbare vooruitgang in lokale valuta-afwikkelingen en betalingsinfrastructuur als bewijs van een echte verschuiving. Het multipolaire reserve systeem debat blijft evolueren naarmate er meer data beschikbaar komen.

FAQ

Wat is BRICS+?

BRICS+ is een intergouvernementele organisatie bestaande uit Brazilië, Rusland, India, China, Zuid-Afrika, Iran, Egypte, Ethiopië, de Verenigde Arabische Emiraten en Indonesië. De ‘+’ verwijst naar de uitgebreide lidmaatschap sinds 2024.

Wat is de-dollarisatie?

De-dollarisatie verwijst naar inspanningen van landen om hun afhankelijkheid van de Amerikaanse dollar te verminderen voor internationale handel, reserves en financiële transacties, vaak door gebruik van lokale valuta of alternatieve betalingssystemen.

Wat is BRICS Pay?

BRICS Pay is een gedecentraliseerd betalingsberichtensysteem ontworpen om grensoverschrijdende transacties in lokale valuta te faciliteren, waardoor de afhankelijkheid van SWIFT en de dollar afneemt.

Verliest de Amerikaanse dollar zijn reservestatus?

Het aandeel van de dollar in wereldwijde reserves is gedaald van meer dan 70% in 2000 tot ongeveer 58% in 2025, maar blijft dominant. De trend is geleidelijk en de dollar profiteert van diepe financiële markten en institutioneel vertrouwen.

Hoe reageren de VS op de-dollarisatie?

De VS hebben swap-lijnen uitgebreid, betalingsinfrastructuur gemoderniseerd en sancties gebruikt om de-dollarisatie af te schrikken. Overmatig gebruik van sancties kan de trend echter versnellen.

Conclusie: Een Kritiek Keerpunt

2026 markeert een kritiek keerpunt voor de-dollarisatie. Het BRICS+-blok is van retoriek naar actie overgegaan, waarbij bilaterale handelsafwikkelingen in niet-dollarvaluta’s voor sommige leden routine worden. Het BRICS Pay-systeem, indien succesvol in de proeffase, kan een schaalbaar alternatief bieden voor dollar-gebaseerde clearing. De gevestigde voordelen van de dollar — netwerkeffecten, marktdiepte en institutioneel vertrouwen — blijven echter krachtig. De uitkomst hangt af van het operationele succes van BRICS Pay, de voortdurende uitbreiding van lokale valutahandel en de strategische reacties uit Washington. Voor nu staat de dollar voor een echte maar geleidelijke structurele uitdaging, niet voor een dreigende ineenstorting.

Bronnen

• Wikipedia: BRICS, BRICS Pay, Dedollarisatie
• IMF COFER-data over muntsamenstelling van officiële deviezenreserves
• Kazan-verklaring, oktober 2024
• Verklaringen van BRICS-leiders en centrale bankfunctionarissen