AI-analyse trekt echtheid twee Jan van Eycks in twijfel

Een baanbrekende AI-analyse heeft ernstige twijfel gezaaid over de authenticiteit van twee schilderijen die lang aan de Vlaamse meester Jan van Eyck werden toegeschreven. Het Zwitserse bedrijf Art Recognition heeft twee vrijwel identieke versies van Sint-Franciscus ontvangt de stigmata geanalyseerd—één in het Philadelphia Museum of Art en de andere in de Musei Reali in Turijn—en sterke aanwijzingen gevonden dat geen van beide door van Eyck zelf is geschilderd.

Opvallende resultaten van AI-analyse

De AI-analyse concludeerde dat de Turijnse versie voor 86% waarschijnlijk niet van van Eyck is, terwijl de Philadelphia-versie een nog hogere 91% kans heeft op onechtheid. 'Het negatieve resultaat suggereert dat beide schilderijen uit zijn atelier komen,' zegt kunsthistoricus Noah Charney tegen The Guardian. 'Dat zou betekenen dat het origineel dat grotendeels door Van Eyck is gemaakt, verloren is gegaan.'

Deze bevindingen zijn bijzonder significant omdat Jan van Eyck (ca. 1390–1441) wordt beschouwd als een van de belangrijkste figuren van de Noordelijke Renaissance, met slechts ongeveer 20 schilderijen die algemeen als zijn werk worden geaccepteerd. De twee betwiste schilderijen, die beide Sint-Franciscus tonen die knielt terwijl hij de wonden van Christus ontvangt, zijn decennialang gekoesterde bezittingen van hun respectievelijke musea geweest.

Hoe AI-authenticatie werkt

Art Recognition gebruikt geavanceerde algoritmen die zijn getraind op geverifieerde werken van specifieke kunstenaars om subtiele patronen in penseelstreken, kleurtoepassing en compositorische elementen te detecteren. 'Het algoritme reageert alleen op wat zichtbaar is,' legt Eric Postma uit, hoogleraar kunstmatige intelligentie aan Tilburg University en onbezoldigd wetenschappelijk adviseur van Art Recognition. 'Alle visuele structuren die je ziet in de digitale opname van het schilderij kunnen door het algoritme gebruikt worden om de hand van de meester te herkennen.'

Postma erkent echter beperkingen: 'Je kunt je voorstellen dat je van een deel van het schilderij denkt: dat is helemaal niet door bijvoorbeeld Van Gogh geschilderd. Maar dan blijkt dat het ooit is geretoucheerd door iemand anders. Dus het is altijd goed om dat nog even te checken.' Deze voorzichtigheid is vooral relevant voor eeuwenoude werken die mogelijk meerdere restauraties hebben ondergaan.

Wetenschappelijk debat en kritiek

De AI-bevindingen hebben controverse veroorzaakt onder kunsthistorici. Terwijl sommige experts waarde zien in de technologie, vragen anderen de methodologie in twijfel. Vooraanstaand van Eyck-kenner Maximiliaan Martens van de Universiteit Gent heeft fundamentele zorgen geuit, waarbij hij opmerkt dat van Eycks penseelstreken zelfs onder microscopisch onderzoek nauwelijks zichtbaar zijn, wat AI-detectie problematisch maakt. Bovendien, met slechts ongeveer 25 geverifieerde van Eyck-schilderijen in bestaan, is de dataset mogelijk te klein voor betrouwbare AI-training.

Critici wijzen er ook op dat de fysieke staat van schilderijen en eeuwen van restauratiewerk de AI-analyse kunnen verstoren. 'De uitdaging is altijd om the best of both worlds te krijgen,' zegt Postma. 'Waar zijn mensen goed in en waar zijn machines goed in? Die machines zijn heel goed om hele subtiele patronen uit die schilderijen te halen die voorspellend kunnen zijn over de authenticiteit. Maar mensen zijn weer beter in het zien van de bredere context.'

Implicaties voor musea en kunstwereld

Voor het Philadelphia Museum of Art en de Musei Reali in Turijn presenteert de AI-analyse zowel uitdagingen als kansen. Hoewel de bevindingen niet definitief onechtheid bewijzen, suggereren ze sterk dat verder onderzoek nodig is met traditionele methoden zoals pigmentanalyse, dendrochronologie (jaarringdatering) en herkomstonderzoek.

De controverse benadrukt de groeiende rol van AI in kunstauthenticatie. Bedrijven zoals Art Recognition worden steeds vaker geraadpleegd door musea, veilinghuizen en verzamelaars, hoewel de meeste experts het erover eens zijn dat AI traditionele authenticatiemethoden moet aanvullen in plaats van vervangen. Zoals Postma opmerkt: 'Al die dingen tezamen bepalen uiteindelijk het oordeel.'

Deze zaak vertegenwoordigt een belangrijk moment in het snijvlak van technologie en kunstgeschiedenis, waarbij belangrijke vragen worden gesteld over hoe we cultureel erfgoed authenticeren in het digitale tijdperk terwijl we eeuwen van wetenschappelijke traditie respecteren.

Bronnen

The Guardian: AI-analyse trekt van Eyck-schilderijen in twijfel

Artnet: Dispuut over AI-authenticatie van van Eyck-werken

Wikipedia: Sint-Franciscus ontvangt de stigmata

Art & Object: AI en kunstauthenticatie