CBAM 2026: EU-koolstoftaks verandert wereldhandel

De Europese Unie is op 1 januari 2026 begonnen met de definitieve fase van het Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). Importeurs van staal, aluminium, cement, meststoffen, elektriciteit en waterstof moeten vanaf nu koolstofcertificaten kopen van €75,36 per ton CO2. Deze eerste koolstofgrensbelasting ter wereld verandert de handelsstromen nu al en leidt tot fabriekssluitingen en WTO-dreigingen uit India en China.

Wat is CBAM en hoe werkt de definitieve fase in 2026?

CBAM moet koolstoflekkage voorkomen door de prijs van ingevoerde goederen te laten weerspiegelen hoeveel CO2 bij de productie vrijkwam. Tijdens de overgangsperiode 2023-2025 hoefden importeurs alleen te rapporteren; vanaf 1 januari 2026 moeten erkende CBAM-aangevers certificaten kopen en inleveren tegen de veilingprijs van het EU ETS. In 2026 dekken importeurs slechts 2,5% van de ingebedde emissies, oplopend naar 100% in 2034. De drempel van 50 ton per jaar vrijwaart kleine importeurs; IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland zijn volledig uitgezonderd.

Anders dan een gewoon tarief fluctueren de certificaatprijzen vanaf 2027 wekelijks en worden reeds betaalde koolstofprijzen in het land van herkomst afgetrokken. Het EU Emissions Trading System blijft het prijsanker.

Hoe CBAM de wereldhandel hervormt

Het bewijs is al zichtbaar. De Mozal-aluminiumsmelter in Mozambique ging op 15 maart 2026 in onderhoud, deels omdat de EU-koolstofgrensbelasting de marges onder druk zette. Mozal verbruikte bijna de helft van alle elektriciteit in Mozambique en ondersteunde circa 4.000 directe en tot 20.000 indirecte banen. ODI schat dat CBAM het bbp van Mozambique met 1,6% kan verlagen en de belastinginkomsten met $65 miljoen, ondanks dat 83% van de elektriciteit uit waterkracht komt.

In de eerste week bedroeg de CBAM-gedekte handel 1,66 miljoen ton, waarvan 98% ijzer en staal. Turkije, China, India, Canada, Taiwan en Vietnam waren de belangrijkste herkomsten; België, Spanje, Roemenië, Nederland, Frankrijk en Duitsland domineerden de invoer.

Eerste nalevingscijfers en reacties uit de sector

Het CBAM-register werd gekoppeld aan nationale douanesystemen en het EU-douaneloket, wat realtime validatie mogelijk maakt. Tussen 1 en 7 januari 2026 vroegen meer dan 12.000 operators een vergunning aan, 4.100 kregen de status van erkend aangever en 10.483 invoeraangiften werden automatisch gevalideerd. De vlotte start weerlegt angst voor grenspendelingen, al waarschuwt de sector dat de administratieve last kleinere importeurs treft. Wereldwijd bestaan nu minstens 39 nationale koolstofprijsmechanismen, en handelspartners versnellen hun eigen systemen om CBAM te ontlopen.

Geopolitieke gevolgen: WTO-beroepen en vergeldingsrisico's

China en India hebben formele WTO-beroepen aangekondigd; Brazilië, Zuid-Afrika en Indonesië sloten zich aan. Rusland diende geschil DS639 in, de eerste CBAM-zaak in de panel-fase, met het argument dat de maatregel een protectionistisch koolstoftarief is die WTO-regels schendt. De EU beroept zich op GATT Artikel XX, maar een uitspraak voor 2027 is onwaarschijnlijk. Analisten vrezen dat vergeldingsheffingen de toeleveringsketens opdelen in klimaatblokken.

Gevolgen voor ontwikkelingslanden

UNCTAD waarschuwt dat CBAM de inkomens in ontwikkelingslanden met $5,86 miljard kan verlagen, terwijl de wereldwijde uitstoot slechts 0,1% daalt. De Mozambikaanse zaak versterkt de roep om CBAM-flexibiliteit voor minst ontwikkelde landen, inclusief duidelijkheid of Artikel 6-kredieten meetellen.

FAQ

Wat is het EU Carbon Border Adjustment Mechanism?

CBAM is een koolstoftarief waarbij EU-importeurs van staal, aluminium, cement, meststoffen, elektriciteit en waterstof certificaten kopen voor de ingebedde CO2, tegen de EU ETS-prijs.

Hoeveel kosten CBAM-certificaten in 2026?

De prijs in het eerste kwartaal van 2026 is €75,36 per ton CO2; importeurs betalen in 2026 slechts 2,5% van de emissies, oplopend naar 100% in 2034.

Welke landen zijn vrijgesteld?

IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland, omdat ze deelnemen aan het EU ETS of een gekoppelde koolstofmarkt hebben.

Zijn er fabrieken gesloten door CBAM?

Ja. De Mozal-aluminiumsmelter in Mozambique sloot op 15 maart 2026, deels door CBAM-kosten, al was de elektriciteitsprijs de hoofdreden.

Toekomstperspectief

Het mechanisme kan een Brussels Effect op koolstofprijzen veroorzaken of de wereldhandel opsplitsen. Vanaf 2028 geldt CBAM voor zo'n 180 downstreamproducten, waardoor importeurs en exporteurs minder dan twee jaar hebben om hun ketens en datasystemen aan te passen.