Rijnwaterschaarste: 30% daling tegen 2100 | Klimaatgids

De waterschaarste in de Rijn, die nu al scheepvaart en watervoorziening in West-Europa verstoort, wordt de komende decennia aanzienlijk nijpender, aldus nieuw onderzoek van het Nederlandse Deltaprogramma. De studie waarschuwt dat de laagste zevendaagse zomerafvoer bij Lobith, waar de Rijn Nederland binnenkomt, tegen 2100 met 10 tot 30 procent kan dalen door klimaatverandering — nog zonder rekening te houden met stroomopwaartse waterretentiemaatregelen van Duitsland en Zwitserland.

Waarom de zomerafvoer van de Rijn krimpt

De nieuwe bevindingen, gebaseerd op KNMI'23-klimaatscenario's, kijken naar de laagste zevendaagse zomerafvoer, een cruciale benchmark voor droogtebeheer. Projecties tonen een daling van 10 procent bij gematigde opwarming en tot 30 procent in het zwaarste scenario. Deze cijfers sluiten bewuste ingrepen uit die buurlanden kunnen nemen om water vast te houden bij schaarste.

“We kunnen ervan uitgaan dat onze buurlanden in het bovenstroomse deel van het Rijnstroomgebied maatregelen gaan nemen om water vast te houden, net als het Deltaprogramma,” zei Saskia van Vuren, rivierexpert bij de staf van de Deltacommissaris. “Ook zij krijgen te maken met minder beschikbaar zoet water.”

Als Duitsland of Zwitserland tijdens droge perioden maximale waterretentie toepast, zijn de gevolgen vrijwel direct in Nederland merkbaar. De laagwatercrisis in de Rijn is dus niet alleen een nationale kwestie, maar een grensoverschrijdende uitdaging die gecoördineerde planning vereist.

Hoe bovenstroomse landen het tekort kunnen verergeren

Voor hoogwater bestaan al robuuste afspraken, maar voor laagwater niet. Van Vuren benadrukte dat internationale verdragen over waterverdeling moeten worden uitgebreid naar droogte. “Voor hoogwater zijn er al behoorlijk harde afspraken. Maar voor laagwater zullen we die ook moeten maken,” zei ze, eraan toevoegend dat zulke afspraken “ook in het belang van de Duitsers zijn, waar de economische schade tijdens eerdere laagwaterperioden het grootst was.”

De Unie van Waterschappen riep onlangs op tot Europese regels voor waterverdeling over hele stroomgebieden, bovenop de bestaande internationale riviercommissies. Het debat over internationale rivierafspraken wint aan urgentie nu Brussel meer aandacht besteedt aan klimaatadaptatie en waterzekerheid.

Jeroen Haan, voorzitter van de Unie van Waterschappen, zei: “Het staat hoger op de agenda. Maar niet al het beleid werkt in de goede richting om klimaatverandering af te remmen.” Hij voegde toe dat planning te lang duurt en dat “met het oog op de actualiteit — en de verwachting dat dit in de toekomst veel vaker zal gebeuren — meer snelheid en consistenter beleid nodig zijn.”

Huidige lage waterstanden treffen scheepvaart en economie

De waarschuwing komt tijdens een ernstige laagwaterperiode. Bij Lobith bedroeg de Rijnafvoer half augustus 2026 ongeveer 640 kubieke meter per seconde, ruim onder de augustusnorm van circa 1.100 m³/s. De Duitse peilschaal bij Kaub, het ondiepste punt van de rivier, zakte tot ongeveer 19 centimeter — onder het record van 2018 en het laagste sinds de metingen in 1880 begonnen.

De scheepvaart moet lichtere ladingen vervoeren en verschillende sluizen en kanalen, waaronder de Twentekanalen en de Parksluizen in Rotterdam, zijn gesloten. De Europese droogte van 2026 heeft toeleveringsketens voor chemicaliën, brandstoffen, granen en kolen onder druk gezet; sommige bedrijven wijken uit naar spoor en weg. Economen schatten dat de verstoring het Duitse bbp in het derde kwartaal met 0,1 tot 0,2 procent kan verlagen.

Rijkswaterstaat waarschuwt dat lage afvoeren tot december kunnen aanhouden als er geen wekenlange regen valt. De huidige crisis onderstreept de langetermijnprognoses: zonder sterkere grensoverschrijdende samenwerking en sneller klimaatbeleid zal de zomerse waterschaarste op de Rijn alleen maar toenemen.

Wat moet er veranderen

Het Deltaprogramma werkt aan een Voorkeursstrategie voor de Rijn, waarbij partners naar verwachting in 2026 plannen presenteren als input voor het nationale Deltaprogramma 2027–2033. Belangrijke prioriteiten zijn het tegengaan van verdere rivierbodemerosie, het verkennen van rivierverbreding en het aanpakken van laagwaterverdeling in kwetsbare gebieden zoals de Gelderse Poort.

Deskundigen zijn het erover eens dat het riviersysteem als geheel moet worden behandeld — van Zwitserland tot de Noordzee. “Kijk over de grenzen naar de rivieren. Wat doen de Duitsers, wat doen de Zwitsers? Beschouw het riviersysteem integraal,” drong Van Vuren aan.

Veelgestelde vragen

Hoeveel kan de zomerafvoer van de Rijn tegen 2100 dalen?

Het Deltaprogramma-onderzoek projecteert een daling van 10 tot 30 procent van de laagste zevendaagse zomerafvoer bij Lobith tegen 2100, afhankelijk van het klimaatscenario.

Waarom is stroomopwaartse waterretentie belangrijk voor Nederland?

Als Duitsland of Zwitserland water vasthoudt tijdens droogte, bereikt de verminderde afvoer Nederland binnen dagen, waardoor de zoetwatervoorziening voor drinkwater, landbouw en scheepvaart afneemt.

Wat is de huidige Rijnwaterstand in 2026?

In augustus 2026 was de Rijn bij Lobith ongeveer 640 m³/s tegenover een norm van 1.100 m³/s, en de peilschaal bij Kaub in Duitsland zakte tot ongeveer 19 cm, een recordlaagte.

Wat is het Deltaprogramma?

Het Deltaprogramma is het langetermijnplan van de Nederlandse overheid om Nederland te beschermen tegen klimaatverandering, gericht op overstromingsrisico, zoetwaterbeschikbaarheid en ruimtelijke adaptatie.

Zijn er internationale afspraken voor laagwater op de Rijn?

Nog niet. Voor hoogwater bestaan er sterke afspraken, maar de Unie van Waterschappen en het Deltaprogramma vragen om nieuwe laagwaterprotocollen voor het hele stroomgebied.