Ultra-bewerkte voeding even verslavend als sigaretten

Ultra-bewerkte voeding: De nieuwe tabak?

Een baanbrekende studie gepubliceerd in het prestigieuze tijdschrift Milbank Quarterly heeft voor opschudding gezorgd in de voedings- en volksgezondheidswereld. Onderzoekers van Harvard University, University of Michigan en Duke University concluderen dat ultra-bewerkte voedingsmiddelen meer overeenkomsten vertonen met sigaretten dan met minimaal bewerkte groenten en fruit. De studie stelt dat deze industrieel geproduceerde voedingsproducten regulering verdienen die in verhouding staat tot hun aanzienlijke risico's voor de volksgezondheid.

De verslavingsconnectie

Het onderzoeksteam vond opvallende parallellen tussen hoe tabaksbedrijven en fabrikanten van ultra-bewerkte voeding hun producten ontwerpen. 'Zowel ultra-bewerkte voeding als sigaretten zijn ontworpen om consumptie en verslaving te stimuleren,' stellen de onderzoekers in hun paper. Ze wijzen op overeenkomsten in productieprocessen, de optimalisatie van 'dosering' om het beloningssysteem in het lichaam te activeren, en de snelle afgifte van verslavende componenten.

Ultra-bewerkte voedingsmiddelen omvatten producten zoals frisdrank, verpakte snacks, kant-en-klare maaltijden en instant noedels. Volgens het NOVA-classificatiesysteem zijn dit industrieel vervaardigde voedingsmiddelen die additieven bevatten zoals emulgatoren, kunstmatige kleur- en smaakstoffen die ze hyper-smaakvol maken.

Expertperspectieven en nuances

Niet iedereen is volledig overtuigd door de vergelijking. Alie de Boer, universitair hoofddocent voeding en voedselinformatie aan de Universiteit Maastricht, biedt een genuanceerder beeld. 'De term verslaving is best wel lastig,' legt ze uit. 'Bij tabak weten we heel duidelijk dat het de nicotine is die echt verslavend werkt. We kunnen precies laten zien hoe dat in de hersenen werkt. Bij voeding ligt dat genuanceerder.'

De Boer erkent dat voedselbedrijven producten maken die mensen graag willen eten, maar vraagt zich af of ze opzettelijk verslaving ontwerpen. 'We weten dat er verschillende beloningssystemen worden aangezet in de hersenen, maar hoe dat precies werkt, weten we veel minder goed,' merkt ze op.

Marketing en 'health washing'

De studie waarschuwt ook voor misleidende marketingpraktijken. Onderzoekers vergelijken claims zoals 'vetarm' of 'suikervrij' op ultra-bewerkte voeding met sigarettenfilterreclame in de jaren vijftig die suggereerde dat filters de gezondheid beschermden. Klinisch psycholoog en mede-auteur Ashley Gearhardt van de University of Michigan vertelde aan The Guardian: 'We geven eerst de schuld aan het individu en zeggen: "Oh, rook met mate, drink met mate." Uiteindelijk komen we op een punt waarop we begrijpen welke middelen de industrie inzet om producten te creëren die mensen echt verslaafd kunnen maken.'

De Boer erkent dat marketing een rol speelt en merkt op dat Europese regelgeving zich richt op individuele stoffen in plaats van de algehele gezondheid van producten. 'Als er minder suiker in zit, mag je dat zeggen, maar er wordt weinig gekeken naar de hele context van het product,' observeert ze.

Oproep tot regelgeving

De onderzoekers pleiten voor strengere regulering van ultra-bewerkte voeding en suggereren lessen te trekken uit succesvol tabaksbeleid. Ze stellen voor deze voedingsmiddelen te beschouwen als verslavende, industrieel geproduceerde stoffen in plaats van alleen maar voedsel.

De Boer is het ermee eens dat enige aanscherping van regelgeving zou kunnen helpen, maar wijst op uitdagingen. 'Ultra-processed food is zo'n brede categorie, een echt containerbegrip, dat het juridisch lastig te definiëren is,' zegt ze. 'Maar een tikkeltje strenger mag best, bijvoorbeeld door kritischer te kijken naar welke marketing is toegestaan.'

Ze suggereert betere etikettering voor kinderen, mogelijke belastingmaatregelen en verplichte vermindering van zout- en suikergehalte. 'We zien dat daar al initiatieven voor zijn,' voegt ze toe, 'maar die gaan in langzame stappen.'

Gezondheidsimplicaties

Het debat komt te midden van groeiend bewijs over de gezondheidseffecten van ultra-bewerkte voeding. Een uitgebreide Lancet-review linkt deze voedingsmiddelen aan obesitas, diabetes type 2, hart- en vaatziekten en vroegtijdig overlijden. Het feitenblad van de American Heart Association uit 2026 roept op tot regulering om deze gezondheidsrisico's aan te pakken.

Terwijl de consumptie van ultra-bewerkte voeding wereldwijd blijft stijgen—goed voor 58% van de dagelijkse calorieën in de VS en 57% in het VK—wordt de roep om regelgevende actie luider. Of beleidsmakers deze voedingsmiddelen meer als tabaksproducten zullen behandelen, moet nog blijken, maar het gesprek is zeker aangescherpt.

Bronnen

Milbank Quarterly Studie, The Guardian Artikel, Lancet Review, Maastricht University Profiel