Nobelprijs Scheikunde 2026: spiegelmoleculen

Nobelprijs Scheikunde 2026 voor spiegelmoleculen

De Nobelprijs voor Scheikunde 2026 is toegekend aan de Franse chemicus Henri B. Kagan en de Japanse chemicus Kenso Soai voor hun baanbrekende onderzoek naar spiegelmoleculen, zo maakte de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen op 7 oktober 2026 bekend. Het tweetal krijgt de prijs 'voor de ontdekking van niet-lineaire effecten en autocatalyse in asymmetrische organische synthese', een doorbraak die verklaart hoe de natuur een voorkeur ontwikkelde voor één spiegelbeeldvorm van essentiële moleculen.

Wat zijn spiegelmoleculen?

Veel moleculen bestaan in twee vormen die elkaars exacte spiegelbeeld zijn, zoals een linker- en een rechterhand. Chemici noemen dit chiraliteit. Hoewel beide vormen dezelfde atomen bevatten, kunnen ze zich heel verschillend gedragen. Een bekend voorbeeld is een hoestdrank die een pijnstiller wordt wanneer de moleculen worden omgeklapt. Het Nobelcomité waarschuwde: 'Geneesmiddelen kunnen aan de ene kant het gewenste effect hebben, maar aan de andere kant geen effect of zelfs schadelijke gevolgen.' Het bekendste voorbeeld is de thalidomidetragedie van de jaren vijftig en zestig, waarbij de ene vorm een slaapmiddel was en de andere ernstige geboorteafwijkingen veroorzaakte.

Het eeuwenoude raadsel van homochiraliteit

Het leven op aarde vertoont een opvallende voorkeur voor één draairichting. Bijna alle aminozuren in eiwitten zijn linksdraaiend, terwijl de suikerruggengraat van DNA rechtsdraaiend is. Wetenschappers noemen dit homochiraliteit. De oorsprong van homochiraliteit houdt onderzoekers bezig sinds Louis Pasteur in 1848 draairichting in kristallen opmerkte. Vóór deze prijs had niemand overtuigend aangetoond hoe een kleine onbalans kon uitgroeien tot bijna volledige dominantie.

Hoe Kagan en Soai het raadsel oplosten

Kagans ontdekking van niet-lineaire effecten in 1986

In 1986 toonde Henri Kagan, nu 95 en verbonden aan de Université Paris-Sud, aan dat een katalytische reactie een groter overschot aan één spiegelbeeldvorm kon opleveren dan de katalysator zelf bevatte. Dit 'niet-lineaire effect' bewees dat kleine chirale signalen versterkt kunnen worden, wat de aanname weerlegde dat de zuiverheid van het product beperkt bleef door de katalysator. Zijn werk legde de basis voor moderne asymmetrische organische synthese.

Soai's autocatalytische reactie

Kenso Soai, nu 76 en werkzaam aan de Tokyo University of Science, bouwde voort op Kagans inzicht. In 1995 ontwierp hij de eerste reactie met homochiraal potentieel, waarbij het product zijn eigen vorming katalyseert. In 2003 bereikte Soai een reactie die slechts één van de twee mogelijke spiegelbeelden vormde. Zijn systeem versterkte kleine onbalansen meer dan 630.000 keer, tot 99,75% van één enantiomeer. Soai hoorde het nieuws tijdens het winkelen: 'Goed nieuws, heel goed nieuws.' Het Nobelcomité zei: 'De chemische reacties die zij ontwikkelden zijn spectaculair.'

Waarom dit belangrijk is voor geneeskunde en het ontstaan van leven

Het bekroonde werk is doorslaggevend voor chemici die geneesmiddelen ontwerpen, waarbij meestal slechts één spiegelbeeldvorm het gewenste effect heeft. Dit inzicht is cruciaal voor chiraliteit in farmaceutisch ontwerp, omdat het fabrikanten helpt veiligere en effectievere medicijnen met minder bijwerkingen te maken. De ontdekking biedt bovendien een plausibel chemisch pad voor hoe de homochiraliteit van het leven op de vroege aarde kon ontstaan. De twee laureaten delen de prijs van 12 miljoen Zweedse kronen, ongeveer €1,05 miljoen.

Veelgestelde vragen

Wie won de Nobelprijs voor Scheikunde 2026?

Henri B. Kagan van de Université Paris-Sud en Kenso Soai van de Tokyo University of Science wonnen de prijs voor de ontdekking van niet-lineaire effecten en autocatalyse in asymmetrische organische synthese.

Wat zijn spiegelmoleculen?

Spiegelmoleculen, of enantiomeren, zijn twee vormen van een molecuul die elkaars niet-superponeerbare spiegelbeeld zijn. Ze hebben dezelfde chemische formule maar een andere ruimtelijke structuur en vaak verschillende biologische effecten.

Wat is autocatalyse in de chemie?

Autocatalyse treedt op wanneer een reactieproduct zijn eigen vorming katalyseert. Soai's werk toonde aan dat dit de reactie richting één spiegelbeeldvorm kan sturen.

Waarom is chiraliteit belangrijk in de geneeskunde?

Omdat receptoren en enzymen in het lichaam chiraal zijn, kunnen de twee spiegelbeeldvormen van een geneesmiddel verschillende effecten hebben. Een vorm werkt mogelijk therapeutisch, terwijl de andere inactief of schadelijk is, zoals bij de thalidomidetragedie.

Hoeveel is de Nobelprijs 2026 waard?

De scheikundeprijs van 2026 is 12 miljoen Zweedse kronen waard, ongeveer €1,05 miljoen, gelijk verdeeld tussen Kagan en Soai.